داشت یکم: ما باید هر چه زودتر به یک "گشوده­گی فرهنگی" برسیم تا بتوانیم به جایگاه مناسبی در زنده­گی و در کشور دست پیدا کنیم. برای دست­یابی به این گشوده­گی فرهنگی باید خود و تاریخ خود را بیشتر و دقیق­تر مورد پژوهش قرار دهیم. زبان ما دری است. (این جا مراد از دری، فارسی، پارسی دری همه یکی است.) این را هیچ کسی انکار کرده نمی­تواند. ما از راه زبان خود به سنت چندین هزار ساله­یی پیوند می­خوریم که در راستای بازپروری آن بایست از هیچ کوششی دریغ نورزیم. امروزه زبان در تفکر بشری اهمیت و نقشی را بازی می­کند که در هیچ دوره­ی تاریخی چنین نبوده است. به تعبیر فیلسوف آلمانی هایدگر «زبان سرای هستی است» و «هستی سرای آدمی است.» پس زبان خانه­ی انسانِ بی­خانمان شده­ی امروزی است. زبان پناه­گاه و آرام­گاه همه­گانی انسان­ها است. آری، هستی و آدمی در زبان آرام و قرار می­گیرد و زبان در استعاره یعنی در شعر و هنر و زیبایی برهنه می­شود و اوج می­گیرد؛ اوجی که در "سکوت"ِ حیرت­زا فرو می­رود. "استعاره" پیوندگاهِ هستی و مستی آدمی است. آری، هستی زیبایی چهره­ی خویش را در زبان می­نمایاند. از این رو است که آفتاب قرآن در نخستین آیات نازل شده­ی خویش بر پیوند بنیادینِ آفرینش و سرشتِ انسان و زبان (خوانش، آفرینش و آموزش) روشنی و پرتو ویژه­یی می­اندازد. زبان پارسی ما را به فرهنگ و تمدن زرتشتی، ره­دادِ شکوهِ پروردگاران باشکوه بلخ باستان، وصل و "واـ بسته" می­کند و این را به هیچ رو انکار کرده نمی­توانیم. مادامی که در جهان پارسی زنده­گی می­کنیم، به دری سخن می­گوییم و با دری می­اندیشیم، فرهنگ زرتشتی با ما هست و در نهاد و ناخودآگاهِ ما حضور جدی دارد. تا هنگامی که پارسی گپ می­زنیم، جشن و شادی ملی ما "نوروز" خواهد بود (امید که هر روز ما نوروز، و نوروز ما پیروز باد!). آری، زبان پارسی گنجینه­ی چندین هزار ساله­یی را برای ما به میراث نهاده است که با سایر فارسی­زبانان در آن اشتراک داریم. دری، ما را به جهان پارسی و به جهان زرتشتی پیوند می­زند و از این پیوند ناب باید در بازسازی فرهنگی خویش استفاده کنیم. هم_­چنین در تعاملات سیاسی و مناسبات انسانی می­توان بر این ویژه­گی کلان و یگانه انگشت گذاشت و از فرصت­های گوناگون بهره­برداری کرد. لذا می­توان با ایران، تاجیکستان، زرتشتیان جهان و دیگر فارسی­دوستان در حوزه­ی گفت­وگوی سیاسی و گفتمان­های فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی بازیِ سازنده­تری را آغاز کرد.

داشت دوم: وضعیت جغرافیایی و جایگاه تاریخی­مان ما را به تمدن و فرهنگ کهن و پروردگاران شکوهمند بامیان باستان، هم­پیوند و هم­ریشه می­گرداند. بسیار روشن است که بامیان و بلخ یکی از مهم­ترین کانون­های فرهنگ و تمدن جهان قدیم بوده است. لذا باید برای فرهنگ خویش به طور جدی برنامه­ریزی و سرمایه­گذاری کنیم. اگر این فرهنگ فراموش شده­ی خویش را زنده و پویا کنیم، می­توانیم با قدرت­های برتر آسیایی وارد گفت­وگو شویم و روابط بسیار محکمی ایجاد و برقرار سازیم. با بازخوانی، رشد و توسعه­ی این فرهنگ غنی در بدنه­ی فرهنگ کنونی خویش، می­توانیم دست­آوردهای فرهنگ­های هندی، چینی، کره­ای و ژاپنی را وارد فرهنگ خویش کنیم و از این طریق بر غنای ره­آوردِ فرهنگی خویش بیفزاییم. با باز کردن این رویکرد می­توان تجربه­ها و سرمایه­ی هنگفتی را به روی فرهنگ و زنده­گی خود گشود و در برخی موارد الگوبرداری نمود و هم­چنین می­توان مناسبات سیاسی نوینی را در راستای اعتلای سرنوشت خویش رقم زد. با تکیه بر این فرهنگ کهن خویش، باید ره­یافت­های تازه و کارآمدی را در قلب فرهنگ و تفکر خویش بگشاییم.

داشت سوم: سنت اسلامی ما را به جهان اسلام و اعراب پیوند می­زند. در پویایی و تعالی این جهان نیز سهم انکارناشدنی­ای داشته ایم. تاریخ سده­های نخست اسلامی تا سده­های یازدهم بر برتری بی­چون-و-چرایِ فکری و فرهنگی مردمان این سرزمین گواه بلند و آشکاری است. اما امروز باید بدانیم: انحصار، افراط و تحجر در سنت اسلامی ما را از جهان انسانی و دست­آوردهای بشری دور نگه می­دارد. سنت اسلامی نباید سنگِ راهِ خیزش ما گردد. دیوارها فرو ریخته اند و چشم نسل نوین که در آواره­گی و سرگردانی زیسته و بزرگ شده اند، به جهان بشری باز شده و با دردها و زخم­های جهانی آشنا شده، خویشتن را عضوی از پیکره­ی بشریت در همین جهان بشری می­انگارند. تجربه­های دردناک نسل بی­جای و بی­خانه شده با ارزش­های بسته­ و برده­گی فقاهتی ناچمی عمیقی دارد. این ناچمی را می­توان در پدیده­ی بارز مهاجرت دید؛ یعنی در "بی­نمازی جوانان"! بر زبان پیران و کلان­سالان ما بسیار جاری است که سهمگین­ترین سوغات منفی ایران پدیده­ی "بی­نمازی" جوانان ما است. در سنت اسلامی نماز بنیادی­ترین رابطه­ی آدمی با خدا است. وقتی این پیوند گسسته می­گردد، تمام ارزش­های خرد و کلان اسلامی سقوط می­کند. مثلا: برای چنین جوانی مسأله­ی "خمس" کاملا بی­معنا است. به هر روی، هستی­شناسیِ سنتی و ارزش­های فرسوده­ی آن نزد نسل آواره شکسته شده و در رخدادهای دهه­های غربت و هجرت کری و کوری­اش را به روشنی نشان داده است.

داشت چهارم: در دست­آوردهای جهان مدرن هم می­توانیم شرکت کنیم. چون ارزش­های مدرن ره­آورد و دست­آورد بشر است، ما نیز به دلیل همین جنبه­ی انسانی بودن این فرهنگ و تمدن با این میراث بزرگ پیوند و نسبت می­گیریم؛ لذا هستی مدرن را نمی­توانیم کاملا بیگانه و ناآشنا از خویش بپنداریم و طرد کنیم. ارزش­های دنیای نو چونان جهان­ـفرهنگی است که ره­آوردها و دست­آوردهای بی­نظیری را برای بشریت به ارمغان آورده و البته ما را نیز دربرگرفته و بلعیده است. وضعیت و موقعیت کنونی افغانستان در جهان امروز از این پیوندِ سخت و گسترده پرده برمی­دارد. سرنوشت سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حتا فرهنگی ما به هم­کاری و هم­یاری غرب وابسته­گی ویژه­یی یافته است که بریدن این پیوند پی­آمدهای بسیار خطرناک و گرانباری را برای افغانستان، منطقه و جهان دارد، به خصوص با توجه به این نکته که افراط­گرایی در منطقه رشد عجیبی به خود گرفته است. (شاید افزایش شدت این خشونت­گرایی­ها به آخرین ناله­های گرازهای وحشی تیر خورده­یی می­ماند که چنگال تیز مرگ سینه­شان را دارد می­خراشد و واپسین دم­هایش را از بدنش می­مکد و می_­کَند!)

برداشت نخست: در کل، هیچ یک از این چهار فرهنگ بزرگ به تنهایی چاره­ساز وضعیت بحرانی ما نیست. هستی و زنده­گانی ما دچار بی­شمار حفره­های فاجعه­آمیزی است که هر فرهنگ فقط می­تواند برخی از این حفره­های فاجعه را پر کند و پوشش دهد. لذا ما بایست به هم­آهنگی و پیوسته­گیِ این داشته­های فرهنگی بیندیشیم و در همین راستا کوشش کنیم تا آن راه­کارِ شرنگ­آگین ناب را بیابیم و به اندام خسته و شکسته­ی فرهنگ خویش تزریق کنیم. با کوشش بیشتر در کاوش­های ژرفگین خویش تنها می­توان به "امید" دل بست و از یاد نبریم که "امید" با "هستی" پیوندی رنگین و شیرین دارد.

برداشت دوم: ما باید سیاست­های خویش را بر محور گفت­وگو و چانه­زنی­های سیاسی استوار کنیم. و این تلاش و کوشش بر پیش­فرض­های کلانی استوار است که باید آن­ها را در وجودِ جمعی خویش سازمان و سامان بدهیم. یکی از این کوشش­ها، همان دست­یافتن فوری به "گشوده­گی فرهنگی" است که وضعیت ما را به سوی بلندای افق توانمندی و پویایی ارتقا می­دهد. افغانستان برای دست­یابی به منافع ملی و توسعه­ی خود چاره­ای ندارد مگر اینکه "سیاست مبتنی بر گفتمان ملی" را در پیش بگیرد. "سیاست مبتنی بر منافع قومی" هیچ جوابی جز استبداد، تمامیت­خواهی، خشونت و جنایت نداده است. بحران­ها و تجربه­های دهه­های اخیر قوی­ترین برهان بر این امر است که افغانستان باید به سوی سیاست مبتنی بر گفتمان حرکت کند. با این فعالیت و سیاست گفتمانی است که می­توان از میان امواج بحران­ها تا اندازه­ای به سلامت عبور کرد و مسیر روشن عدالت و آزادی را بازجست و کامیاب به ساحل امنیت، آبادانی و بازسازی برآمد. "گفتمان" در ذات خود مبتنی بر "تکثر" است؛ گفتمان زاییده­ی پذیرش، پایبندی و احترام به وضعیتِ چندگانه­گی انسان­ها و اقوام افغانستانی است. و انسان­ها تنها با "سیاست" می­توانند این گفتمان را تولید و گسترش بدهند. انسان در مقام انسان­بودگی­اش تنها در سیاست گفتمانی می­تواند ظهور قدرت و هستی­اش را به تماشا بنشیند. غیر از این خشونت است و خروج از انسانیت. سیاست مبتنی بر گفتمان ملی و بالنده­گیِ این چندگانه­گی اقوام در ساختار قدرت افغانستان همان جوهره­ی پیام و اندیشه­ی مزاری بزرگ است که با آن امضای سرخش این صدای رسا را در تاریخ افغانستان جاودانه ساخته است.

آری؛ اگر گفتمان بر منافع مبتنی گردد، به استبداد و تمامیت­خواهی و خشونت و جنایت ختم خواهد شد؛ اما اگر منافع بر گفتمان استوار گردد، سرانجام زنده­گانی، آبادانی و سازنده­گی میهن به بار می­نشیند. این عصاره­ی "سیاست مبتنی بر گفتمان" است و از گذرگاه فرهنگ زودتر به این سیاست و قدرت گفتمانی خواهیم رسید. از ره­یافتِ "فرهنگ باز" می­توانیم این پندار و گفتار زیبا را به کردار زیبا درآوریم. از گذرگاه "گشوده­گی فرهنگی" می­توانیم در ایوان هم­سخنی با نیکان جهان و نیاکان نیک­نام خویش بایستیم و سپس از بلندای این چشم­انداز به تماشای برآمدن آفتاب تابان آزادی و دادگری راستین برآییم و در سپسین سپیده­دم سرریزشِ مزه­ی ناب­ و گواراییِ شراب­آگینِ هستی را در کامِ جان و دل بچشیم.